يك نكته از اين معني، گفتيم و همين باشد!


نگاهی به اخلاق مهندسی برای مهندسان عمران
نويسنده و مترجم: رضا اکبری 

 چكيده:
به نظر شما مهندس واقعی چه کسی است؟ اخلاق مهندسی چيست؟ معيارهای واقعی شناخت مهندسان چيست؟ پايبندی به اصول اخلاقی در حرفه­ی مهندسی چيست؟ مهندس عمران واقعی کيست؟ اينها سئوالاتی است که در اواخر قرن بيستم و اوايل قرن بيست و يکم بدليل پيشرفتهای عظيم صورت گرفته در علوم پايه مهندسی پديدار شدند. در زمانهاي قديم (مثلاً 200 تا 1000 سال قبل)، يک مهندس يا معمار حرفه­ای همچون خواجه نصير­الدين طوسی، شيخ بهايي و نظاير ايشان، بدليل خلاقيت خاص و توانايي منحصر بفرد خود در ارائه خدمات مهندسی و درک علوم مهندسی در زمان خود شناخته می­شدند. اما در عصر حاضر، يک مهندس توانا، خلاق و دارای فضايل اخلاقی مهندسی را در بين هزاران و ميليونها مهندس چگونه بايد شناخت؟ آيا جز اين است که اين مهندس بايد در طول زمان ارائه خدمات مهندسی شناخته شود. اين شناخت چگونه حاصل می­شود؟ جواب اينست که با پايبندی ايشان به اصول پايه اخلاق مهندسی در طول زمان شناخته خواهد شد. در اين مقاله، قانون اخلاقی و نظام اخلاق مهندسی از نظر انجمن مهندسان عمران آمريکا، ASCE, ارائه می­شود و نکات مورد نظر در اين قانون درخصوص مهندسان عمران به اجمال مورد بررسی قرار داده می­شود.
 
كلمات كليدي: اخلاق، اخلاق مهندسي
 
1-مقدمه
دکتر مهدی بهادری نژاد، استاد دانشگاه صنعتی شريف، مهندس را چنين تعريف می­کند:
مهندس فردي است که از دانش مربوط به تخصص خود کاملاً برخوردار است، اين دانش را به روز نگه­ ميدارد، با ابتکار و خلاقيت مي­تواند مسائل مربوط به سلامت و بهداشت، درمان، آموزش، کشاورزي، مسکن، حمل و نقل، صنعت و غيره را حل کند و در نهايت آسايش و رفاه بيشتري را براي مردم فراهم آورد. وی همچنين می­گويد مهندسان مي­توانند جنگ افزارهايي را برای بيمار کردن يا از بين بردن انسانها در زمان کوتاه خلق کنند.
واضح است که  فعاليتهاي برخی از رشته­های مهندسي با تخريب و آلوده سازي محيط زيست و اتلاف منابع طبيعي همراه بوده است. در حالي که اين مهندسان مي­توانند از قدرت خلاقيت و ابتکار خود بهره ببرند، مسائل مختلف را حل كنند و رفاه و آسايش بيشتري را براي خود و مردم فراهم سازند، برخورداري از اخلاق مهندسي است که باعث مي شود مهندسان، خود ناظر فعاليتهاي خويش و در نهايت حافظ منافع جامعه انساني و سلامت محيط زيست باشند. برخورداري از اخلاق مهندسي مي­تواند براي مهندسان و جامعه آرامش خاطر، رضايت باطن و در نهايت شادي ناشي از سعادت واقعي بيافريند كه بهترين حالت زندگي انسان در روي زمين و هدف نهايي خلقت اوست. مهندسِ برخوردار از اخلاق مهندسي رسالت خود را در «ارائة مؤثرترين خدمت بي ريا به کساني که بيشترين نياز را دارند» ميداند  و در جهت تحقق اين رسالت گام برميدارد.
در 2 سپتامبر 1914، قانونی بنام قانون اخلاق يا Code of Ethics، توسط هيات اعتبارگذاری برای مهندسی و تکنولوژی (Accreditation Board for Engineering and Technology, ABET) تدوين و توسط انجمن مهندسين راه و ساختمان آمريکا، ASCE، پذيرفته شد. اين قانون در 10 نوامبر 1996 به روزرسانی شده است. انجمن مهندسين راه و ساختمان آمريکا، مفاهيم اساسی اين قانون را که در آوريل 1975 پذيرفته شده است نيز مورد قبول قرار داده است. ترجمه متن کامل اين قانون، (بنام Code of Ethics)، به شرح زير و بطور کامل آورده شده است.
 
2-قانون اخلاقی و اصول پايه اخلاق مهندسی در انجمن مهندسان عمران آمريکا، ASCE
2-1-مفاهيم پايه
حمايت از جامعه مهندسان و ارتقاي صحت، شرافت و شأن حرفه مهندسي از طريق رعايت موارد زير امكان پذير است:
1-استفاده از دانش و مهارت عملي ايشان به منظور بهبود رفاه و محيط زندگي انسانها.
2- درستكار و بي غرض بودن و صحت برخورد با عموم مردم، اعم از كارفرما يا ارباب رجوع.
3- تلاش براي تقويت روح رقابت و حيثيت حرفه مهندسي.
4- پشتيباني و حمايت از مجامع حرفه­اي و تخصصي مرتبط.
 
2-2-قوانين اساسی
1)   مهندسان بايد حداکثر ايمني، سلامتي و رفاه عمومي را مد نظر داشته و بكوشند تا اصول اخلاقي توسعه پايدار را جزو مباني كارشان در عملكرد حرفه اي لحاظ نمايند.
2)      مهندسان بايد خدمات را صرفاً در زمينه­اي كه صلاحيت دارند ارائه نمايند.
3)      مهندسان بايد نظريات عمومي را فقط به صورت علمي و بدون غرض شخصي و با شيوه صحيح بيان كنند.
4)   مهندسان بايد در موارد حرفه­اي براي كارفرما يا مشتري همچون كارگزاري امين يا امانت داري مورد اعتماد رفتار كرده و از ستيزه جويي بر سر منفعت خودداري نمايند.
5)   مهندسان بايد شهرت و اعتبار حرفه اي شان را با ارائه خدمات شايسته خود كسب نموده و نبايد وارد رقابت ناجوانمردانه با ديگران شوند.
6)      مهندسان بايد به گونه اي عمل نمايند كه موجب حمايت و ارتقاي عزت، كمال و شأن حرفه مهندسي گردند.
7)   مهندسان بايد توسعه حرفه­اي شان را در تمام مدت خدمت ادامه دهند و نيز مجال اين كار را براي مهندسان تحت سرپرستي­شان فراهم نمايند. 

 
2-3-راهبرد­هاي عمل به قوانين اساسی اصول اخلاقي از منظر ASCE

قانون1. مهندسان بايد حداکثر ايمني، سلامتي و رفاه عمومي را مد نظر داشته و بكوشند تا اصول اخلاقي توسعه پايدار را جزو مباني كارشان در عملكرد حرفه اي لحاظ نمايند.
به اين معنی که:
a.   مهندسان بايد بپذيرند كه زندگي، ايمني ، سلامتي و وضعيت رفاه عموم مردم، به قضاوت، رأي و فن مهندسي بستگي داشته و با ساختمانها، ماشينها، محصولات، فرآيندها و لوازم مهندسي پيوستگي دارد.
b.   مهندسان بايد صرفاً آن مدارك طراحي را مهر و امضاء كنند كه خودشان تهيه و بررسي كرده و به گونه­اي محاسبه شده­اند كه منطبق بر استانداردهاي مورد تأييد دانش مهندسي براي سلامتي و رفاه مردم باشند.
c.    آنگاه كه ايمني، سلامتي و رفاه عمومي به خطر مي­افتد يا اصول اخلاقي در مسير شتابان توسعه ناديده انگاشته مي­شود، مهندساني كه قضاوتشان بر شرايط حاكم تأثير گذار است بايد پيامدها و عوارض محتمل را به مشتريان يا كارفرمايان خود گوشزد نمايند.
d.   مهندساني كه اطلاع يا دليلي دارند كه شخص يا مؤسسه ديگري از موارد مذكور در قانون اول تخطي كرده و آنها را زير پا مي­گذارند، بايد چنين اطلاعاتي را به صورت مكتوب در اختيار مقامات ذيصلاح  نهاده و با ايشان در تهيه اطلاعات بيشتر در آن رابطه همكاري نموده و در صورت لزوم به آنها رسيدگي كند.
e.    مهندسان بايد مترصد فرصتهايي سودمند در امور اجتماعي  بوده و براي پيشرفت ايمني، سلامتي و خوشبختي جامعه شان و حفظ محيط پيرامون در جريان تلاش براي توسعه پايدار كار كنند.
f.    مهندسان بايستي با همكاري يكديگر از طريق پيروي از اصول اخلاقي توسعه پايدار  براي بهبود شرايط محيط زندگي اقدام نمايند به شكلي كه كيفيت زندگي عموم مردم افزايش يابد.
 
 
قانون 2. مهندسان بايد خدمات را صرفاً در زمينه اي كه صلاحيت دارند ارائه نمايند.
a.   فقط مهندساني بايد عهده دار انجام امور مهندسي شوند كه از طريق تحصيلات دانشگاهي يا كسب تجربه در كارگاههاي صنعت مهندسي صلاحيت لازم را اخذ نموده باشند.
b.   ممكن است مهندسان وظيفه­اي را بپذيرند كه تحصيلات يا تجربه اي خارج از زمينه تخصصشان را لازم داشته باشد. چنين خدماتي صرفاً محدود به همان مرحله از پروژه­اي خواهد بود كه در صلاحيت­شان مي­باشد. همه ديگر مراحل چنين پروژه­اي توسط مؤسسات، مشاوران يا كاركناني ذيصلاح ارائه مي­شود.
c.    مهندسان نبايد هيچ نقشه و سند مهندسي را كه در تعارض موضوعي و حرفه اي با فضائل تحصيلي و تجربي ايشان بوده يا بدون بازبيني و نظارت كنترلي ايشان تهيه شده باشد مهر و امضاء كنند.
 
قانون 3. مهندسان بايد نظريات عمومي را فقط به صورت علمي و بدون غرض شخصي و با شيوه صحيح بيان كنند.
a.   مهندسان بايد بكوشند تا دانش عمومي را از مهندسي و توسعه پايدار گسترش داده و نبايد در انتشار اظهارات نادرست و ناجوانمردانه يا اغراق آميز دررابطه با دانش مهندسي سهيم شوند.
b.   مهندسان بايد در ارائه گزارشها ، اظهارات و گواهي­هاي حرفه­اي، عملگرا و صادق بوده و اطلاعات درخور و شايسته را در ارتباط با اين موضوعات لحاظ نمايند.
c.       به هنگام اظهار نظر حرفه­اي، مهندسان بايد فقط وقتي كه عقيده شان بر اساس دانش كافي مبتني بر حقايق و سوابق صلاحيت حرفه­اي و عقيده­اي مستحكم باشد به بيان آن اقدام نمايند.
d.   مهندسان نبايد نظر، انتقاد، يا استدلالي در مسائل مهندسي ارائه كنند كه ملهم يا ساخته و پرداخته بر پايه استخوان بندي اظهارات ديگران باشد، مگر اينكه به شخص موثر در ارائه مطلب اشاره كند.
e.    مهندسان به هنگام تشريح كارها و مراتب لياقت­شان بايد كرامت و افتادگي را مراعات نموده و از هر كاري كه تمايل به ترويج زياده روي در احساس كمال، افتخار، و جاه طلبي را مي­افزايد پرهيز نمايند. 
 
قانون4. مهندسان بايد در موارد حرفه اي براي كارفرما يا مشتري همچون كارگزاري امين يا امانت داري مورد اعتماد رفتار كرده و از ستيزه جويي بر سر منفعت خودداري نمايند.
a.   مهندسان بايد از كشمكش هاي موجود و محتمل بر سر منفعت طلبي با كارفرما يا مشتري خود اجتناب نموده و ايشان را بر هرگونه رابطه تجاري، منفعت يا پيشامدي كه مي تواند بر قضاوت يا كيفيت خدمات­شان مؤثر باشد مطلع سازند.
b.   مهندسان نبايد بيش از يك گروه مشخص از خدمات را در يك پروژه معين يا كارهاي وابسته به آن بر عهده گيرند، مگر در شرايطي كه با اطلاع  و رضايت كامل گروههاي كاري دخيل يا منتفع در آن پروژه باشد.
c.    مهندسان نبايد در ارتباط با كاري كه انجام مي دهند مستقيم يا غير مستقيم از پيمانكاران يا كارگزارانشان يا ساير عوامل فعال در تعامل با كارفرما يا مشتري خود، پاداشي درخواست يا قبول نمايند.
d.   مهندسان در انجام خدمات عمومي به عنوان اعضاء، مشاوران يا كارفرمايان بدنه دولت يا هيأت حاكم، نبايد در پاداش يا كارهايي كه به خدمات خواسته شده يا تداركات تهيه شده به وسيله خود يا سازمانشان در امور مهندسي خصوصي يا عمومي ارتباط دارند سهيم گردند.
e.       هرگاه پس از انجام مطالعات، مهندسان به اين باور برسند كه پروژه­ موفق نخواهد بود، بايد كارفرمايان يا مشتريانشان را آگاه سازند.
f.    مهندسان نبايد از اطلاعات محرمانه­اي كه در پي انجام تكاليفشان بدست مي آورند، چنانچه مغاير منافع مشتريان و كارفرمايانشان يا عموم مردم باشد، به عنوان وسيله تحصيل نفع شخصي استفاده كنند.
g.      مهندسان نبايد فعاليت حرفه­اي به صورت خارج از عرف كارها يا سود و مصلحت را بدون اطلاع كارفرمايانشان بپذيرند.
 
قانون 5. مهندسان بايد شهرت و عتبار حرفه­اي شان را با ارائه خدمات شايسته خود كسب نموده و نبايد وارد رقابت ناجوانمردانه با ديگران شوند.
a.   مهندسان نبايد چه به صورت مستقيم چه غير مستقيم هيچ گونه رشوه سياسي، پاداش يا وجه غير قانوني در ازاي انجام كار مخفي، وجه انحصاري مازاد بر حقوق و مزاياي قانوني بوسيله كارگزاران كارفرما پرداخت، درخواست يا دريافت نمايند.
b.      مهندسان بايد قراردادهاي خدمات حرفه­اي را منصفانه و بر پايه كفايت اثبات شده و شرايط لازم براي خدمات مذكور منعقد نمايند.
c.    صرفاً به لحاظ اين كه قضاوت حرفه­اي مهندسان به خطر نيفتد، آنها ممكن است براي تشكيل كميسيون حرفه­اي درخواست يا پيشنهاد بدهند يا آن را بپذيرند.
d.      مهندسان نه خود بايد در زمينه صلاحيت و تجربيات كاري يا تحصيلي شان متوسل به جعل شوند و نه اجازه اين كار را به ديگران بدهند.
e.    مهندسان بايد اعتبار مناسب جهت انجام امور مهندسي را براي آنان كه اين امكان را از دست داده­اند فراهم كرده و منافع ديگران را به رسميت بشناسند. هرجا كه ممكن باشد بايد از فرد يا افرادي كه عهده دار طراحي ها، اختراعات، نويسندگي يا ساير فضائل و كمالات بوده­اند نام ببرند.
f.    مهندسان در اطلاع رساني خدمات حرفه­اي مي­توانند به گونه­اي عمل كنند كه لحني گمراه كننده نداشته باشد يا به هر طريقي كه موجب وهن حرفه مهندسي نگردد. برخي از مصاديق تبليغات مجاز عبارتست از:
×    كارتهای شناسايي حرفه­اي در انتشارات شناخته شده، و ثبت نام در فهرست چاپ شده توسط نهادها و سازمانهاي معتبر، مشروط به آن كه از ابعاد و محتويات متناسب با آنچه در دفاتر انتشاراتي متداول است برخودار باشند.
×    بروشورهايي كه به واقع تجربيات، وسايل، كاركنان و ظرفيت ارائه خدمات را بيان مي­كنند، مشروط به آن كه موجب گمراهي در مراجعه ساير مهندسان دخيل در پروژه مورد نظر نباشد.
×       نمايش تبليغات در محل كسب و كار و نشريات حرفه اي شناخته شده، مشروط به اينكه مبتني بر واقعيت بوده و موجب گمراهي در مراجعه به حوزه كاري مهندسان دخيل در پروژه مورد نظر نباشد.
×       اعلام نام مهندسان يا نام مؤسسه آنها و اعلام نوع كاري كه در پروژه­هايي که به دليل خدماتي كه ارائه مي­كنند به آن گمارده مي شوند.
×    تهيه يا در اختيار گذاشتن مقالات توصيفی واقعی و حقيقی براي چاپ در نشريات فنی. اين مقالات نبايد برچيزي بيش از آنچه در پروژه مورد نظر مشاركت مسقيم داشته­اند دلالت كند.
×    اجازه استفاده از نام مهندسان در تبليغات تجاري، همانند آنچه توسط پيمانكاران، تهيه كنندگان مصالح و موارد مشابه چاپ و منتشر مي شود صرفاً با تأييد مهندسان و اطمينان از مشارکت ايشان در آن پروژه مورد نظر.
g.   مهندسان نبايد كينه جويانه يا به دروغ، مستقيم يا غير مستقيم موجبات آسيب به شهرت و اعتبار حرفه اي، دورنما، عملکرد يا بکارگيری ساير مهندسان شده يا به نقد كوركورانه كار ديگران بپردازد.
h.      مهندسان نبايد بدون اجازه كارفرمايانشان از وسايل، تداركات، آزمايشگاه يا وسايل دفتر آنها براي امور شخصي استفاده كنند.
 
قانون 6. مهندسان بايد به گونه اي عمل كنند كه موجب حمايت و ارتقاي عزت، كمال و شأن حرفه مهندسي گردد.
a.   مهندسان نبايد دانسته عملي را انجام دهند كه مضر به شأن، انسجام يا بزرگي مقام حرفه مهندسي بوده يا دانسته به شغل يا فعاليتهاي حرفه­اي  بپردازند كه منشاء شيادانه، رفتار نادرست و غير اخلاقي داشته باشد.
 
قانون 7. مهندسان بايد توسعه حرفه­اي­شان را در تمام مدت خدمت ادامه دهند و نيز مجال اين كار را براي مهندسان تحت سرپرستي­شان فراهم نمايند.
a.   مهندسان بايد در زمينه تخصص­شان، معلومات فنی خود را از طريق اشتغال به فعاليتهاي حرفه­اي، مشاركت در مستمر ادامه تحصيل، مطالعه متون فني و پي گيري نشستها و سمينارهاي تخصصي، به-روز نگهدارند.
b.      مهندسان بايد كاركنان شاغل در بخش مهندسي­شان را براي ثبت نام در اولين فرصت  جهت ادامه تحصيل تشويق كنند.
c.    مهندسان بايد كاركنان شاغل در بخش مهندسي را براي پي­گيري و آماده كردن مقالات جهت ارائه به جلسات و انجمنهاي حرفه­اي و تخصصي ترغيب نمايند.
d.   مهندسان بايد از اصل خشنود سازي متقابل ميان كارفرمايان و كاركنان با احترام گذاشتن به ضوابط استخدام شامل شرح درجه مهندسي، حدود دستمزد ماهانه و محدوده مزايا حمايت كنند.
 
قضاوت با خوانندگان محترم است که اگرچه تبيين چنين قانونی که بعنوان يک اصل برای ورود يک مهندس به انجمن مذکور تدوين شده است بدليل عدم وجود مبانی تفكر اسلامی در زندگی­های جوامع غربی می­باشد، ولی در جامعه اسلامی ما که از اصول و مبانی مذکور سرشار است، تا چه حد پايبندی به اين اصول اخلاقی در حرفه­ی مهندسی عمران و ساير رشته­های مهندسی وجود دارد. 
 

مراجع:
1-      مهدي بهادري نژاد، نكته هايي در اخلاق مهندسي؛ فصلنامه اخلاق در علوم و فناوري، شماره ۱، زمستان ۸۵
2- ASCE, American Society for Civil Engineers, Code of Ethics.

+